43 - G.E. Lessing en de parabel van de drie ringen.

Meditaties en studies voor een heel kerkelijk jaar, door Gerard F. Willems
Week 43 van het kerkelijk jaar.
Matteüs 7,15-27 • 2Korintiërs 4,7-15 •

Men zou kunnen denken dat de hedendaagse belangstelling voor de onderlinge verhouding der drie monotheïstische godsdiensten een nieuw verschijnsel is. De sjoa en de immigratie confronteren het West-Europees christendom immers op een geheel nieuwe manier met het jodendom en de islam. Wanneer men de zaak onderzoekt, blijkt echter dat men reeds sinds de middeleeuwen met vragen omtrent die drie godsdiensten bezig is. In hetgeen volgt willen wij het hebben over een boeiend Duits voorbeeld, dat van Gotthold Ephraim LESSING (1729-1781).
Lessing is een schrijver en filosoof die behoort tot de Verlichting. Deze beweging stelt een groot vertrouwen in de menselijke rede, en pleit voor verdraagzaamheid. Een der eerste toneelstukken van Lessing draagt als titel, Die Juden (1749). Hij geeft daarin een vrij objectieve voorstelling van de joden, wat echt uitzonderlijk is. Hij wordt een vriend en bewonderaar van de joodse filosoof der Verlichting, Moses Mendelssohn. Deze persoon vormt later de inspiratiebron voor Lessings laatste toneelstuk, Nathan der Weise (1779). Het is over de inhoud van dit stuk dat wij het straks uitvoerig willen hebben. Lessing wil er verdraagzaamheid, broederschap, en liefde voor de mensen, door verbreiden. Het gaat hem in het bijzonder om de joods-christelijke relaties. De antisemieten van die tijd maakten het toneelstuk belachelijk en vielen het aan. Anderzijds werd het stuk later in het Hebreeuws vertaald. Toch moet men Lessings tolerantie niet overschatten. Men dient op te merken dat hij in zijn boek over, De opvoeding van het mensengeslacht (1780), het zogenaamde Oude Testament wel nodig acht, maar het niettemin als inferieur aan het Nieuwe Testament beschouwt. De rationele verlichting, staat echter weer hoger dan het Nieuwe Testament. Verder wordt zelfs in Nathan de Wijze het jodendom van onverdraagzaamheid beschuldigd, wegens het begrip ‘uitverkoren volk’ dat het op zichzelf toepast.
Als biografische details is het nog interessant te weten dat onze auteur de zoon was van een Luthers predikant. Ook is hij even secretaris van niemand minder dan Voltaire geweest. Het doel van het leven van de mens is volgens Lessing, de deugd beoefenen om de deugd, zonder uitzicht op loon of straf. De Lutherse orthodoxie verbood hem, nog over theologische onderwerpen te schrijven.

Wat is nu de eigenlijke inhoud van het toneelstuk Nathan de Wijze? De twee personages van het stuk zijn de beroemde sultan Saladin (gestorven 1193) en een wijze jood die de naam Nathan draagt. De these van Saladin luidt, dat van de drie monotheïstische godsdiensten er slechts één de ware kan zijn. Maar welke? Nathan moet op de vraag antwoorden. Deze wil enerzijds geen conservatieve jood (Duits Stockjude) zijn, maar aan de andere kant toch wel een jood. Om uit de netelige vraagstelling te geraken besluit hij een parabel te vertellen. Saladin is accoord, als het maar gaat om het vinden van de waarheid waarvoor men alles op het spel zet, goed en bloed!
Men kan zich verwonderen over dit uitgangspunt van Lessing. Men dient echter te weten dat reeds Boccaccio in de 14^e eeuw, in zijn Decamerone (1^e dag, 3^e novelle), het heeft over Saladin en de jood Melchisedek in verband met een gelijkaardige probleemstelling. Door een verhaal over drie ringen te vertellen, zorgt de jood ervoor dat hij geen echt antwoord moet geven. In de 16^e eeuw plaatst, de onder dwang tot het christendom bekeerde jood Solomon Ibn Verga, in zijn boek Sjevet Jehuda, een christelijke koning tegenover een wijze jood. Opnieuw moet een parabel uitkomst geven voor de jood. Deze antecedenten laten reeds vermoeden dat het personage Saladin in deze litteratuur helemaal niet de islam vertegenwoordigt, maar wel de christelijke regering die men niet openlijk mag bekritiseren. De joden, van hun kant, staan natuurlijk wel voor het jodendom, maar tegelijk ook voor andere dingen. De zaken liggen zeer subtiel en complex.
De parabel die Nathan de wijze bij Lessing vertelt, gaat als volgt. Een man in het Oosten heeft een kostbare ring. De steen ervan maakt zijn drager aangenaam voor God en mensen. De man beslist dat zijn meest geliefde zoon de ring zal erven, en dit zal steeds opnieuw geschieden, zonder met de geboorte der zonen rekening te houden. De eigenaar van de ring zal verder telkens hoofd van het hele geslacht worden... Op een bepaald ogenblik is de drager van de ring een vader die drie zonen heeft. Deze drie zonen zijn hem echter even lief, en aan ieder van hen belooft hij de ring. Voor zijn sterven laat de vader het kleinood tweemaal onfeilbaar namaken door een juwelier. Hij wil twee van de drie zonen immers niet teleurstellen. Het werk is zo perfect, dat zelfs de vader niet meer weet welke de echte ring is. Bij zijn sterven geeft hij aan iedere zoon een ring... Ieder van de drie broers wil het hoofd van de hele familie worden, maar de echte ring (godsdienst) is niet aantoonbaar. De broers beschuldigen elkaar van verraad, en pretenderen telkens zelf de authentieke ring te bezitten. Tenslotte besluiten ze samen naar de rechter te stappen. De rechter stelt in de zaak drie dingen vast. (a) De vader kan niet meer voor de rechtbank komen. De echte ring, kan zelf de mond niet openen. Er is dus geen oplossing voor het probleem. (b) De ring heeft de eigenschap zijn drager geliefd te maken bij God en mensen. Goed, wie van de drie is geliefd bij God en mensen? Ieder pleit voor zichzelf? Dan zijn alle drie bedrogen bedriegers. De echte ring ging vermoedelijk verloren, en de vader liet er drie maken door de juwelier. (c) Het is echter mogelijk dat de vader niet langer de tirannie van de ène ring in zijn huis wilde. Hij wou niet dat twee zonen verdrukt zouden worden. Hij had de drie lief. De oplossing van het probleem is dan het volgende. De opdracht voor de drie bestaat in oprechte liefde, vrij van vooroordelen. Het gaat erom dat zij met elkaar te wedijveren, zodat de kracht van de steen van de ring, werkelijk zichtbaar zou worden. Dit betekent een houding van zachtmoedigheid, verdraagzaamheid, weldoen, overgave aan God. Over duizenden jaren, als die kracht werkt bij de afstammelingen, dan moet men opnieuw voor de rechter verschijnen. Een wijzere rechter zal dan oordelen.
Wanneer Nathan de wijze ophoudt met vertellen, reageert Saladin, die ondertussen tot andere gedachten gekomen is, zeer spontaan en positief. Zoals wij zagen staat hij eigenlijk model voor de christelijke regering, die slechts van één waarheid weten wil, waaraan de anderen - met name het jodendom - zich moeten onderwerpen. Saladin zegt dat die duizenden jaren waarover de rechter het heeft, nog niet voorbij zijn. Hij bekent zo nederig, dat hij geen rechter meer wil zijn, en verzoekt Nathan ondertussen zijn vriend te worden.

Hoe kan men nu vanuit de drie monotheïstische godsdiensten reageren op de parabel van Nathan de wijze? Wij luisteren achtereenvolgens naar een moslim, een jood, en een christen (1). De moslim stelt vast, dat niet Saladin de islamiet is, maar wel Nathan de wijze. Zijn standpunt is dat van de islam, en als bewijs voert hij koranteksten aan. Er is sura 5,48b waar Mohammed zegt dat God aan ieder van de drie godsdiensten een regel en een wet gegeven heeft. God had ook één enkele gemeenschap kunnen maken, maar hij heeft er de voorkeur aan gegeven de drie op de proef te stellen, door de geschriften die hij hen gegeven heeft. Zij moeten met elkaar wedijveren in goede werken. Uiteindelijk zullen allen tot God weerkeren, en hij zal dan de onderlinge verschillen verklaren. Men moet grif toegeven dat het om een uitzonderlijk vers gaat, dat een verbluffende overeenkomst vertoont met de parabel. Even tevoren in vers 44 en 46 wordt gezegd dat Allah de Thora en het evangelie gegeven heeft. De kostbare ring uit de parabel, beantwoordt aan de ene boodschap van God, de moeder van het boek (sura 85,21v en 43,4), die bij God bewaard wordt, en waarvan copieën aan de drie religies gegeven werden. Joden, christenen en moslims zijn dus broeders, zonen van Abraham. Zij dienen in onderlinge broederschap te leven. De gemeenschappen die in Allah geloven, en in de jongste dag, en goede werken doen, zullen hun loon ontvangen en hebben niets te vrezen (2,62 en 5,69).
De jood gaat graag in op de concrete historische achtergrond van het stuk. Want eigenlijk heeft men te maken met het christendom = Saladin = Lessing, en het jodendom = Nathan = Moses Mendelssohn. Wil Lessing via de parabel aan Mendelssohn verwijten dat deze, ondanks alles, de exclusieve uitverkiezing van Israël, niet wil laten vallen? Onze auteur stelt dat godsdienst niet gefundeerd mag worden op geschiedenis, dus op een moment van uitverkiezing. Het gaat immers niet om het bezit van de echte ring, want dat bezit valt niet te bewijzen, het gaat enkel om het beoefenen van liefde. Of anders gezegd, het komt niet aan op geloof, maar op ethisch handelen. Lessing staat met deze stelling in de buurt van de profeten van Israël, en, in latere tijden, van de Farizeeën. Hij kan zo slechts een afgezwakt jodendom plaatsen, dat uitsluitend ethisch is. Deze kritiek van Lessing op het jodendom, past hij ook toe op zijn eigen religie. Hij kan in zijn visie geen dogmatisch christendom verdragen, enkel een christendom van de daad, van de liefde... Tenslotte legt de jood er de nadruk op, dat de christenen hun broederliefde tegenover de joden, met daden zullen moeten bewijzen.
De christen zegt dat Lessing het bij het rechte eind heeft wanneer hij stelt dat godsdienst te maken heeft met een levend gebeuren, met een proces. In de godsdienst gaat het niet om een kille waarheid, die men zou bezitten, in de zin van de christelijke orthodoxie. Die kille waarheid heeft slachtoffers gemaakt, bijvoorbeeld onder de joden die zich niet tot het christendom wilden bekeren. Lessing pleit dus zeer terecht voor begrip en verdraagzaamheid. Maar anderzijds betekent tolerantie niet het opgeven van de diepe eigen religieuze overtuiging. En in dit opzicht gaat Lessing zeker te ver, zowel voor joden als voor christenen. Men kan de twee polen waar het om draait, wellicht met de volgende formule recht doen. De liefde is de enige realiteit, die tolerantie en eigen overtuiging met elkaar kan verzoenen... Voor de centrale gedachten van Lessing kan men verder naar een aantal verzen uit het Nieuwe Testament verwijzen. Wat betreft de nadruk op het doen, het handelen: Johannes 3,21 en 14,6 Matteüs 7,16; de waarheid moet gedaan worden, in praktijk gebracht, met zichtbare vruchten. Wij vernamen het in onze eerste lezing. Wat betreft het wachten op de toekomst en het oordeel: Matteüs 13,24-30 2Korintiërs 4,7; wij leven in de tijd der aarden vaten, maar verwachten de verrijzenis. Het tweede gedeelte dat wij uit de Schrift lazen handelde hierover.

Tot slot moet men zeggen dat Lessing de parabel van de drie ringen, die hij bij Boccaccio gevonden heeft, in aanzienlijke mate herwerkt heeft. De parabel is uitgegroeid tot een echt programma voor het heden en de toekomst der drie monotheïstische godsdiensten. Men kan het makkelijk in drie punten samenvatten. (a) Op basis van de geschiedenis (overleveringen, verhalen) valt niet te kiezen tussen de drie. Niets kan bewezen worden. (b) In het heden gaat het om tolerantie en pluralisme. Men dient met elkaar, als broeders, te rivaliseren in het beoefenen van liefde, voor elkaar, voor de mensen, en voor God. (c) Slechts in de verre toekomst, aan het einde der tijden, komt het oordeel en de opheldering van alle vragen.

Bron: Ds. G. Willems

---

Voetnoot

(1) De opmerkingen van de moslim, de jood en de christen gaan voor het grootste deel terug op een document gepubliceerd door de Evangelischer Arbeitskreis Kirche und Israel in Hessen und Nassau onder nummer 48 (zonder jaar). De namen van de betrokken schrijvers zijn: Muhammad S. Abdullah, Pnina Navè Levinson, Martin Stöhr.