De achterkant van de wet - 2

Wees daarom niet al te rechtvaardig en meet jezelf geen overdreven wijsheid aan. Waarom zou je jezelf te gronde richten? (Prediker 7:16)

De Bijbel staat vol van oproepen om rechtvaardig te zijn. Het is een uitvloeisel van de geboden en de idealen van de profeten. Soms ergeren de profeten zich zelfs aan de liturgische rompslomp en geven de voorkeur aan het goede doen. Ze kunnen zich niets ergers voorstellen dan het volk Israël dat zich van de wet vervreemdt.

Maar het kan te gortig worden. Dat maakt de Prediker ons met zoveel woorden duidelijk. Nu is het een apart boek, dat geef ik toe. Er zitten fatalistische trekken in en de schrijver durft veel te relativeren. Toch blijft het een boek van het Oude Testament. Het vindt nog steeds dat de wet onze beste oriëntatie is. Maar er is een houding mogelijk, die maakt dat het recht zijn doel voorbijschiet. Het leven mag er niet op stuklopen.

Enerzijds zal de Prediker denken aan het genieten, dat in alles niet vergeten mag worden. ‘Geniet het leven met de vrouw die gij liefhebt’. Anderzijds bedoelt hij het doorslaan in de vervulling van de  geboden.

Een leven dat verslijt aan het najagen van de perfectie in de plicht mist kennelijk iets. De psychologie bevestigde dat in de laatste decennia op een onverwachte manier: wie zijn leven opoffert aan de naaste hunkert daarin eigenlijk naar een beetje liefde voor zichzelf.

Maar misschien ligt het nog simpeler. Een paar verzen verderop zegt de Prediker: ‘zei ik: ik wil wijs worden, dan was zij des te verder van mij weg’. (Prediker 7:23) Zou hetzelfde voor rechtvaardigheid kunnen gelden? Zodra wij het recht nastreven drijft het van ons weg. Dan zou de betekenis dus zijn: men is rechtvaardig of niet, maar men kan het niet willen zijn. Organiseren we de rechtvaardigheid al te fanatiek en al te bureaucratisch, dan verliezen we het hart ervan. Het hart van de rechtvaardigheid zou dan een soort menselijkheid zijn die vanzelf spreekt en niet dwingend van aard is.

De consequentie van dit alles is nog vervelender dan we al dachten. We worden van een teveel aan geboden niet alleen onecht en overdreven, maar we ruïneren er onszelf mee. En dan is de balans in het leven zoekgeraakt.

 

Ds. Leendert BOSGRA